X
تبلیغات
تاریخ اسلام - مقاله اندلس

تاریخ اسلام

تاریخ اسلام

مقاله اندلس

 

چرا اندلس

اسلام در هر نقطه از جهان که قدم نهاد، با خود طراوت و خرمی و شکوفایی و برکت آورد و با آموزه های انسان سازانه و دانش پرورانه خود انسانهای فرهیخته ای تربیت کرد و بنای فرهنگ و مدنیتی شامخ و پر شکوه رابرافراشت. اما داستان ورود اسلام به اسپانیا و پی افکندن کاخ بلند دانش و تمدن در این سرزمین ، خود حکایت دیگری است خواندنی و پند آموز. نیاز به شناخت تاریخ عمومی اندلس از آغاز فتح اسلامی تا پایان پادشاهی گرانادا(غرناطه) و بررسی اوضاع مسلمانان این سرزمین و نیز تاثیرات ژرف و ماندگار اندلس عزیز اسلامی در تاریخ تمدن بشری یک نیاز ضروری است.

اندلس و موقعیت جغرافیایی آن

 

 اندلس (اسپانیا )در جنوب غربی اروپا ،در شبه جزیره ایبری ،کنار اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه و خلیج بیسکاری واقع شده است 1 لفظ اندلس را به ضم وفتح دال هر دوگفته اند ولی ضم انرا عجمان استفاده کرده اند که عرب چنین وزنی را بکار نمی برد2 اعراب قلمرو خود را در شبه جزیره ایبریه (اسپانیا)ااندلس می نامیدند .این کلمه تحریف شده واندالیسیا3 است واین نامی است که از مهاجمین واندال گرفته شده است4 . در قبل از اسلام نام آن شبه جزیره ایبریاو در زمان اسلام اندلس واکنون اسپانیا می باشد5 حسین مونس عقیده دارد مسلمانان لفط اندلس را هم بر شبه جزیره ایبری به هنگام فتح ان و هم بر آن بخش از اندلس که به پادشاهی غرناطه منحصر بود اطلاق می کردند6 گفته میشود اندلس بر تمام شبه جزیره ایبری یعنی اسپانیا و پرتغال فعلی اطلاق می شده است .زیرا اعراب مسلمان درسال 92 ه به سرداری طارق بن زیاد اندلس را به تصرف در آوردند و بعد بر قسمت اعظم شبه جزیره ایبری تسلط یافتند و ازاینجاست که بر تمام شبه جزیره ایبریا اندلس مي  گفتند .7 

.جرجی زیدان می نویسد :اندس کشور بزرگی است که پایتخت آن قرطبه و شهر های مهم آن طلیطله ،مارده ،سر قسطه و... می باشد . 8

فتح اسپانیا توسط مسلمین

اسپانیا را مسلمانان در سال 92ه تسخیر نمودند و آنرا تا سال 138 ه مانند سایر ممالک اسلامی به توسطحکامی که به آنجا می فرستادند اداره می نمودند و زیر نظر حکومت بنی امیه بود . فرمانروایانش ازشام و زمانی به واسطه حاکم شمالی آفریقا که خود جزیی از حکومت شام بود انتخاب می شدند 9در تعدادفرمانروایان اندلس در این سالها اختلاف است مقری تعداد آنها را بيست تن10 دینوری 17تن11 وبعضی 21تن نگاشته اند.12

بنی امیه در اندلس

 حکومت بنی امیه دراندلس از سال 138ه تاسال 422ه ادامه داشت ودراین مدت 16تن حکمرانی کردند. اولین حاکم اموی عبدالرحمن اول یا عبدالرحمن داخل بود. 13 درمیان خلفای اموی 3تن بنام عبدالرحمن می باشند.اولین نفرراعبد الرحمن داخل می گفتندزیرانخستین ملوک بنی مروان بودکه به اندلس داخل شدودومی را عبد الرحمن اوسط وسومی را عبد الرحمن سوم یا ناصر میگفتند14.البته عبد الرحمن چهارم و پنجم هم دارند .دولتی که عبد الرحمن اول بنیاد کرد 2قرن و 3 ربع قرن به پا بود.در زمان هشتمین امیر اموی ،عبد الرحمن سوم350-300ه خلافت اموی به اوج عظمت رسیدیعنی در سال 317ه و بر خود عنوان خلیفه نهاد.در همه دوران اموی قرطبه پایتخت بود و جلالی کم نظیر داشت که آنرا همسنگ بغداد پایتخت خلافت شرقی کرده بود15.در سال 393ه بعد از مرگ منصور حاجب که مردی برجسته بود خلافت اموی به ضعف افتاد و در سال 423ه به کلی از میان رفت . بالاخره مسیحیان محلی و به خصوص مردم شمال بر همه اندلس چیره شدند و با سقوط غرناطه در سال 898ه آخرین آثار حکومت اسلامی از شبه جزیره بر افتاد .16

 

دوران حکومت امویان در اندلس

عبدالرحمن اول (عبد الرحمن داخل )173-138ه موسس حکومت امویان اندلس است . منصور خلیفه عباسی او را شاهین قریش نامید.ومی گفت خدا راشکر که میان ما و این دشمن دریایی نهاده است17او در سال 157ه نام خلیفه عباسی را از خطبه انداخت ولی لقب خلافت را به خود نداد زیرا لقب امیر تا کنون ازطرف حکامی بکار می رفت که از طرف خلیفه بدین مقام منصوب شده بودند لکن از آنجا که خلفای عباسی مسئول کشتار تقریبا همه افراد خانواده اموی بودند مسئله به رسمیت شناختن خلیفه از طرف عبد الرحمن اصلا مطرح نبود18 مهمترین مشکلی که عبد الرحمن واخلاف وی برای تحکیم حکومت با آن مواجه بودند تنوع عناصر گونا گون از نظرنزادی بودیعنی وجود اعراب شمالی و جنوبی و بربر ها و اهالی بومی اسپانیا .عبد الرحمن برای مقابله با این مشکل به ایجاد سپاه حرفه ای پرداخت که مرکب از بردگانی بود که تدارک آن ازشمال پیرنه آسان بود و باعث شد امیر از اتباع خود مستقل گردد.ازمشکلات دیگر زمان او عباسیان بودند که در افرادی را به حکومت اندلس می فر ستادند که عبد الرحمن با آنهامقابله می کرد19 مسجد قرطبه را او در سال 170ه بنا کرد20ابن خلدون ساخت این مسجد را به هشام بن عبد الرحمن نسبت می دهد21البته این مسجد توسط خلفای بعدی توسعه یافت و اکنون کلیسای معراج عذ را آنجاست 22

هشام ابن عبدالرحمن 180-173 هدر روزگارامارت خود با مردم به بهترین وجه رفتار و مدارا و دادگری را نیز مراعات می کرد23به دوران حکومت هشام حادثه ای که باعث نگرانی شود رخ نداد24 حکم بن هشام 207-180 ه لقب او ابوالمعاصی (منتصر) ، حکم اول می باشد .اندلس یا تاریخ حکومت مسلمین در اروپا ،ص 55نام او در کتاب اسپانیای اسلامی الهشام ذکر شده است 25واقعه ربض که اعدام 72 تن از افرادی بود که پنهانی بامحمد بن القاسم عم هشام بن حمزه بیعت کرده بودندنیز در سال 187 ه در زمان او اتفاق افتاد.26 از وقایع مهم زمان او کشتار خندق ویا واقعه حفره می باشد که در این واقعه که در سال 192 ه اتفاق افتادعده زیادی از بزرگان شهر کشته وجسدشان را به خندق افکندند . طلیطله پس   از کشتار خندق آرام گرفت . او نخستین خلیفه ای بود که در اندلس دسته ای از بردگان خصوصی برای خود تربیت و برای آنان ماهیانه مقررکرد و شماره این گارد مخصوص به 5000 هزار نفر رسیداو نخستین کس از امرای اندلس بود که سفارش کرد پس از او اعقابش به امارت نشینند و اولین کسی بود که سپاه منظم ایجاد کرد .27 عبدالرحمن دوم 238 – 207 هاین امیر زندگی کاملا شرقی را دوست داشت و بساط درباری مشرق زمین را با شکوه خاصی در قرطبه (کردوبا )بوجود آورد. از کارهای او مقابله با مسیحیان در سال 234ه و تسلیم دو جزیره میورقه و منورقه بود .28

الف-دوران نا آرامی و آشوبهای بزرگ300238ه 
در این دوره شاهد حضور سه امیر به نامهای محمد بن عبد الرحمن دوم ،منذر بن محمد و عبدالله بن محمدهستیم .عصر انها عصرفراگیری آشوب و نا امنی وفتنه وتفرقه در اندلس بوداز وقایع مهم این دوره جنبش مردم طلیطله به بهانه واقعه ربض زمان محمدحمله نور مانها به اندلس شورش اهل مارده در سال 254ه و پیروزیمحمد بود29.علل بحران در این دوره- مولد یا مسلمان اسپانیایی به نام ابن جلیقی در ناحیه مریده از سال 308-253ه- طغیان ابن حفضون و مقاومت پیروانش بعد از او30
ب- دوران شکوفایی و قدرت امویان اندلس366-300ه
در این دوره یعنی دوران عظمت خلافت اموی دو امیر به نامهای عبد الرحمن سوم و حکم دوم مشاهده میشود .عبد الرحمن سو م د ر سال 317 ه خود را خلیفه خواند وبه عبد الرحمن ناصر ولقب الناصر لدین اله مشهور شد .31عبد الرحمن کشور را از خطرهای داخلی و خارجی یعنی مسیحیان و اندلس فاطمیان حفظ کردحتی اوشفاعت دیگران را نسبت به یکی از پسران خود که یاغی شده ومحکوم به اعدام گردیده بودرا نپذیر فت ودر پاسخ به آنهاگفت «من پدرم و پادشاه از نطر پدری تا زنده ام بر مرگ اوخواهم گریست و از نظر پادشاهی او را اعدام می نمایم تا کشور اسلامی اسپانیا تجزیه نگردد »32حکم دوم هم با لقب المستنصر بالله شالوده قدرت مرکزی پدرش را دست نخورده باقی گذارد.33

ج -دوران سقوط حکومت عرب –استبداد عامریه وسقوط خلافت 399-366ه

در این دوره خلافت هشام دوم و المهدی و وزارت محمد بن ابی عامروفرزنش المظفر بی ابی عامر را شاهدیم .هشام دوم ملقب به موئد به دلیل سن کم کارهای حکومتی او را محمد بن ابی عامر به عهده داشت . او درسال382 دستور داد بجای مهر خلیفه از مهر او استفاده کنند . لشگر کشی هایی را هم انجام داد بعد مرگ اوپسرش وزیر شد و این مقام موروثی شد و حتی خود را وارث خلافت اموی می دا نستند .عبد لرحمن برادرالمظفر هشام دوم را از خلافت خلع کرد. بعد از عبد الرحمن با محمد بن عبد الجبار بن عبد الرحمن بیعت نمودند ،او ملقب به المهدی بود. المهدی عبدالرحمن عامری را بر کنار کرد و دولت بنی عامر بر باد رفت .34 
 د-دوران آشفتگی دستگاه خلافت 422-399ه.ق
بعد از مرگ محمد بن ابی عامر(منصور )خلافت اموی رو به ضعف افتاد35بيست و يك سال
چنان گذشت که خلیفه از پی خلیفه می آمد یا بازیچه مردم قرطبه یا صقلابیان ویا بربران بود و کار به آنجارسید که قدرت عملا به دست سرداران سپاه بود حتی چند تن از آن خلفا خلافت کردند در سال422ق‌ باخلع‌ هشام‌ المعتمدبالله‌، خلافت‌ امويان‌ اندلس‌ پس‌ از نزديك‌ به‌ سه قرن‌ حكومت‌ به‌ پايان‌ رسيد 36بدین تریب امویان اندلس منقرض شد .

اخراج مسلمانان از اندلس 

از سال 422 تا 897ه‍ مناطق مختلف آندلس تحت حكومت ملوك الطوايفي بود، تا اينكه فرديناندمسيحي به اطراف غرناطه حمله برد و دست به كشتار و آتش سوزي زد، فرديناند با كمال بي رحمي راه آذوقه وخوار و بار مسلمانانرا بست و از اين روي ابوعبدالله زمامدار وقت غرناطه برخلاف نظرسردار خود موسيابن غسان كه مقاومت در مقابلدشمن را توصيه مي كرد در سال897 هـ پيمان نگيني با شاه مسيحي امضاء كرد و پايتخت تسليم شد.37 گفته مي شود چون ابو عبدالله غرناطه را ترك كرد، در بلندي هاي شهر نگاهي حسرت بار به شهركرد وگريستمادرش گفت: همانند زنان گريه كن، براي سلطنت ضايع شده اي كه مردانه حفاظت نكردي.  38در سال 1499 م توسط كاردنيال قدرتمند حيمزد و سپس نروس كتابهاي اسلامي سوزانده شد وتغييرعقيده ديني ازاسلام به مسيحيّت اجباري گرديد و در سال 1502م مسلمانان را بين پذيرشمسيحيت وتبعيد مخيّر كردند و درسالهاي 1525 تا 1526 اقداماتي نظير اين در ساير شهرها عليه مسلمين اجراشد. 39آنان مسلمانان را مجبور به قبول مسيحيّت مي كردند و آنگاه به انگيزه و بهانه نفاق به محكمه تفتيش عقائد، انگزيسيون، كشاندند. كاردنيال زيمنس، اسقف طليطله رأي داد كه همة اعراب غيرمسيحي رابازن و فرزند از دم شمشير بگذرانند او هشتاد تا صد هزار جلد كتاب مسلمانان را آتش زد، راهبي بهنام بلدامي گفت:«اعراب مسيحي شده هم منافقند و بايد كشته شوند.» در سال1610 فيليپ دوّم حكم اخراج همه مسلمانان را صادر كرد، در عرض يك ماه يك ميليون مسلمان ازآندلس رانده شدند،آورده اند كه دريك مسافرت جمعي مسلمانان از اسپانيا به آفريقا صد هزار نفركشته شدند. با فتحردبناند در سال1492 م تا 1610 م سه ميليون نفر از جمعيّت اسپانيا كاسته شد.40

عوامل سقوط دولت مسلمانان در اسپانيا

در يك نگاه عوامل سقوط دولت مسلمانان در اسپانيا عبارت بودند از: 1. تهاجم فرهنگي و دادن آزادي بي حد به كشيشان مسيحي در تبليغات ديني و سرازير شدن مبلغان و مبشّران مسيحي روم و اروپا به.2 بي لياقتي و بي كفايتي خلفاي بغداد.3. اشاعة ميخوارگي و شهوت راني در بين جوانان مسلمان توسط ايادي كليسا. 4. خيانت زمامداران و وزراء بي تعهد اندلس نسبت به اسلام و وطن اسلامي جديد.5. نفوذ فكري، فرهنگي مسيحيان در فرهنگ مسلمانان و تأسيس دانشگاه، و مدارس مسيحي!در عصر ملوك الطوايفي. 
6. دور بودن و جدا بودن از مركز اسلام.7 . تجزيه حكومت اسلامي. 8. نژاد پرستي حاكمان عرب آندلس و تحقير مسلمانان ديگر. 9. عدم نقش آفريني عالمان مسلمان در جلوگيري از انحرافات سياسي و اجتماعي و اخلاقي.10. احضار نابجا و خصمانه يا حسودانه موسي بن نصير و طارق توسط خليفه شام. 11.پيدايش سه قطب قدرت و سه خليفه همزمان(قرطبه، قاهره، بغداد) در بين مسلمين. 12. ازدواجهاي امراء و حكام و ... با زنان و دختران فرنگي و اسپانيايي و پر شدن حرمسراها از زنان مسيحي. 13. توجه حكام به عياشي و خوشگذراني. 14. تقسيم بندي و اسكان عشاير و ملت هاي مسلمان در هر بخش و استان. 
15. كم توجهي عامّه مسلمانان به اسلام و امور فرهنگي. 
16. فروش باغات و زمينهاي كشاورزي به مسيحيان است 41

 

پی نوشتها :

۱-محبوب محجوب ،گیتاشناسی کشورها ، ذیل کلمه اندلس

۲-یاقوت حموی  بغدادي،معجم البلدان ،علی نقی منزوی ،چ1 ؛ 1380‘معاونت معرفي و أموزش ؛ص 233


 ۳-ciavandali

۴-مونتگمری وات ،اسپانیای اسلامی ،محمد علی طالقانی ،نشر یلدا ،1371ش،چ2 ،ص16

۵-گوستاو لوبون ،تمدن اسلام و عرب، ترجمه حضاره العرب ؛هاشم حسيني  ، كتابفروشي اسلامي، ص328

۶-حسین مونس ،اطلس تاریخ اسلام، آذر تاش آذر نوش ، چ1 ،1375 ، ص 221

۷-دهخدا ،لغت نامه ،ذیل کلمه اندلس

8-جرجی زیدان ،تاریخ تمدن اسلام،علی جواهر کلام ، 1369؛اير كبير ؛تهران ؛ص 250

9-گوستاو لوبون ،تمدن اسلام وعرب ص328

10- احمد بن محمد مقری ،نفخ الطیب  من غصن الاندلس الرطيب ،تصحيح احسان عباس ؛ىار صادر بيروت ؛ ج1 ، ص 20

11-ابن قتیبه دینوری ،الامامه السیاسه ،1363؛منشورات الرضي –منشورات زاهدي ؛ج2 ،ص103

12--آيتي، محمّد ابراهيم، آندلس يا تاريخ حكومت مسلمين در اروپا، انتشارات دانشگاه تهران، چ4،63،ص45

13-محمد ابراهیم آیتی ،اندلس یا تایخ حکومت مسلمین در اروپا، ،صص4-2وشکیب ارسلان ،تاریخ فتوحات مسلمانان در اروپا ،شكيب ارسلان ،علي دواني، چاپ5 ،1370؛ىفتر نشر فرهنكي اسلامي ؛ص26و نفخ الطیب مقري ،ج3،ص28

14-ابن خلدون ،العبر عبد المحمد آیتی ،چ1 ،1366؛موسسه مطالعات و تحقيقات فرهنكي ؛ج3،ص 175


15- نگاهی به تاریخ جهان ،نهرو ،ص 71.

16-فیلیپ حتی ،تاریخ عرب،ابو القاسم پاینده ،
انتشارات فرانكلين ،ص652

17مقري تلمساني ؛نفخ الطیب ،ج1 ،ص 215

18.مونتگمری وات ،اسپانیای اسلامی ص 33

19.همان ،ص35

20.المقری تلمسانی ،احمد بن محمد ،نفخ الطیب ،ج1،ص212

21. ابن خلدون ؛العبر ج3 ،ص 180

22گرابار ،اولگ ،شکل گیری هنر اسلامی ،مهرداد وحدتی ،ص21

23.ابن قوطیه ،تاریخ فتح اندلس ، تصحيح ابراهيم أبياري،ترجمه حميد رضا شيخي ،چ1؛1369؛بنياد پزوهشهای اسلامی ؛ ص 64

24 .فیلیپ حتی ،تاریخ عرب ، ص 655

25.-کالمت ،اسپانیای اسلامی ؛امير معزي، چاپ اول،1368؛ ص 73

26- ابن خلدون ،ج  3 ،ص182

27- همان ،ج3 صص 184و712

28. همان صص ، 82و184

29-کالمت ،اسپانیای اسلامی ،ص40ومقری ،نفخ الطیب ،ج1 ،329 و فیلیپ حتی ،تاریخ عرب ،ص662

30- مونتگمری وات ،اسپانیای اسلامی ،ص 40

31محمد ابراهیم آیتی ، اندلس یا تایخ حکومت مسلمین در اروپا ،ص 52و ابن خلدون ؛العبر ،ج3 ص 201

32-نفخ الطیب ،ج1،388

33 -مونتگمری وات ،اسپانیای اسلامی ،ص 53

34 -ابن خلدون ،العبر ،ج3 ، ص 216و فیلیپ حتی ،تاریخ عرب ،ج2 ص680.

35-فیلیپ حتی ،تاریخ عرب ،ج 2، ص652

36-ابن‌ عذاري‌، احمد،البيان‌ المغرب‌ فى‌ اخبار الاندلس‌ و المغرب‌، به‌ كوشش‌ كولن‌ و لوي‌ پرووانسال‌،

بيروت‌، 1929م‌؛ چ‌، 3/50 -52وفیلیپ حتی ،تاریخ عرب ،ج2،ص 683 .

37. حسني، علي اكبر، تاريخ تحليلي وسياسي اسلام، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، چاپ اوّل،1379، ج2، ص344

38-آيتي، محمّد ابراهيم، آندلس يا تاريخ حكومت مسلمين در اروپا، انتشارات دانشگاه تهران، ،63،ص709

39وات، مونتگومري، اسپانياي اسلامي، ترجمه محمّد علي طالقاني، تهران،بنگاه ترجمه و نشر كتاب،1359، چاپ اوّل، ص179

40. حسني، علي اكبر،تاريخ تحليلي وسياسي اسلام، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، چاپ

اوّل، 1379، ج2، ص347.

41.حسني، علي اكبر، تاريخ تحليلي وسياسي اسلام، ج2، ص347.

 

 

 

 

امويان اندلس

 

1-عبد الرحمن اول 172-138ه

2-هشام بن عبد الرحمن 180-173ه

3-حکم بن هشام /حکم اول 207-180ه

4-عبد الرحمن دوم 238-207ه

5-محمد بن عبد الرحمن دوم 267-238ه

6-منذر بن محمد275-267ه

7-عبدالله بن محمد 300 -275ه

8-عبد الرحمن سوم 350-300ه 

9-حکم دوم366-350

10-هشام دوم 400-366ه و 404-401ه

11-مهدی 400-399ه

12-سلیمان400ه و 407-404ه

13-عبد الرحمن چهارم 409-407ه

14-عبد الرحمن پنجم 416-409ه

15-محمد سوم 416-414ه

16-هشام سوم 423-418ه

منبع 

فیلیپ حتی، تاریخ عرب ،ص684

 

 

 

شناخت منابع و ماخذ(اندلس )

 

1-تاریخ فتح آندلس
مصحح : ابراهيم آبيارىناشر : بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى
این کتاب اثر ابن قوطیه مورخ، محدث، فقیه، لغوی و شاعر اندلسی سده سوم و چهارم هجری است . این متن کهن و ارزنده تاریخی مشتمل بر رویدادهای تاریخی اندلس از آغاز گشایش آن به دست مسلمانان تا مرگ امیر عبدالله اموی ، به سال 300هجری است و یکی از منابع مهم و معتبر در این زمینه به شمار می آید، چندان که هیچ پژوهنده ای در تاریخ اندلس اسلامی از آن بی نیاز نیست. 

2-كتاب «دولت امويان در اندلس» نوشته عبدالمجيدغنینه  و ترجمه دكتر محمد سپهري كتاب «دولت امويان در اندلس» به شرح نزديك به چهار قرن حضور اسلام در شبه جزيره «ايبري» از فتح اسلام تاسقوط خلافت اموي در اين منطقه پرداخته‌است. 
در اين كتاب تحولات سياسي، علمي، فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي و نظامي دو منطقه مهم جهان اسلامي آن روز و روابط خارجي مسلمانان اندلس با مسيحيان غرب و مسلمانان شرق به روشني تبيين شده‌ و بخشي از تاريخ «اندلس» پيش از فتح مكه نيز آمده‌است. 
اين كتاب در بر دارنده پنج بخش با عناويني چون؛ فتوحات اسلامي در مغرب و ايبريا، عصر واليان در مغرب و اندلس، عصر عمارت اموي، خلافت اموي و پايان دولت امويان در اندلس است.
در بخشي از معرفي كتاب آمده‌است: دوران حضور اسلام در اندلس، يكي از درخشان‌ترين دوره‌هاي تاريخي
است. مسلمانان طي چند قرن حضور خويش در اين منطقه، خدمات شاياني در زمينه شكوفايي فرهنگ، انتقال علوم و فنون و مؤسسات تمدني به جهان غرب انجام دادند. رونق علمي «قرطبه» كه با پايتخت‌هاي خلافت اسلامي در شرق از هر لحاظ پهلو مي‌زد، هنوز در تاريخ اروپا خودنمايي مي‌كند. 
مغرب پيش از فتح اسلامي، شورش‌هاي مخالف، جنگ نورمان‌ها، آرامش داخلي، روابط حكم با فاطميان و بربرها، وفات عبدالرحمان، تمدن و معماري، جنبش شهادت‌طلبي و شورشيان غرب از موضوعاتي هستند كه در اين كتاب مورد توجه قرار گرفته‌اند.
3
-کتاب العبرو دیوان المبتدا و الخبر فی ایام العرب و العجم و البربر و من عاصرهم من ذوی السلطان الاکبر که همان تاریخ معروف ابن خلدون است وبه عبارتی العبر ابن خلدون این کتاب مشتمل بر اخبار عرب و بربر ،ووضع دولتهای بزرگ همزمان آنها می باشد.شامل 7 مجلد می باشد که 2 مجلد آخر ماخذ اساسی تاریخ بلادمغرب است .او در ابتدا و پایان هر خبر به عبرتهای حکمت آمیز  پرداخته است .

+ نوشته شده در  چهارشنبه 21 اسفند1387ساعت 18:23  توسط وفادار  |